BY: Abdullahi Dheel
abdullahidel@yahoo.com

Waxaa dunidda aan ku nool nahay aad looga maqli jiray in madaxweyne ama boqor haddii uu dhinto uu wiilkiisa ama gabadhiisa ay dhaxli jireen Kursiga uu ka dhintay sida maal ama xoolo uu leeyahay oo kale. 

Ku dhaqanka dhaxaltooyo kursi qaran oo dunida ka soo yaraanaysa ayaa dowladda Soomaaliyeed waxaa soo wajahay caqabado la xiriira dhaxalka jagooyinka maamulka dowladda sida Xildhibaanka, Wasiirka, Wasiirku Xigeenka.
Baarlamaankii Soomaaliyeed oo kalintiisii gabay walina aan xal ka soo saarin khilaafaadka noocaan oo kale ah. Ayaa waxaa qasab noqotay in ay dowlada ay sii gudato waajibaadkeeda.  Waxay dhawaan soo magacawday labo safiir oo kala ah safiirka U.N. iyo China. Safiiradii horay u joogay ayaa waxay codsadeen in caruurtooda loo ogolaado in ay ka sii shaqeeyaan safaardda.  Iyagana loo dhiibo jagooyin cusub. Xaqna waa u leeyihiin in ay codasadaan in loo shaqaaleeyo caruurtooda maadaama uu barlamaankuba ku dhaqmo dhaxaltooyo kursi qaran. 

Ilaa iyo hadda waxaan ogahay in ay dhinteen ilaa (4) xildhibaan, (1) wasiir, (2) wasiir kuxigeen iyo (1) xildhibaan oo kursigiisa ku badashay jagadda abaanduulka ciidamadda. Buuxinta kuraastaan oo dhan ayaa waxaa ka taagan khilaaf aad u adag oo u dhexeeya beesha ay ka dhasheen iyo Ubadkooda (caruurtooda).

Waxaa marar badan dhacday in madax dhaqameedyada ay aad ugu dhibtoodeen walina ay ku adag tahay in ay xal u helaan buuxinta kursiga siyaasadeed ay beeshiisa dhexdeeda loolan aad u ba’ani uu ka taaganyahay.  Taasoo mararka qaarkood keenta in beesha gudeheedda ay qaar diidaan go’aanka uu soo saaray madax dhaqameedka. Ka dibna kursigii khilaaf awgeed loo buuxin waayo, muddo dheerna uu iska banaanaado. Sadaana ay Shaqadii qaranka ay ku dacdarowdo. 

Sida mardhaweydba dhacday, beel ka mid ah beelaha soomaaliyeed waxaa kusoo aaday hal kursi. Wayna ku heshiin wayday buuxinta xubinta baarlamanka. Ugu danbayntii kursigii waxaa qaatay madax dhaqameedka beesha. Wuxuuna  go’aanshay in uu labada jago isku hayo. 

Waxaa kaloo taariikhda inoo gashay in Baarlamaanka Soomaaliyeed uu sharciyeestay in ay dhaxlaan jagooyinka ugu waayeyn ee dalka sida wasiir iyo wasiir ku xigeenba.  Hadaba, hadii uu buuq badani ka taagan yahay dhaxalka kuraasta baarlamaanka amaba dowladda, Waa in marlabaad uu Baarlamaanku qeexo sidii loo kala dhexli lahaa kuraasta dowladda oo dhan. Haba noqotee eheladooda iyo caruurtoodaba in ay dhaxasho jagooyinka ay u hayaan qaranka Soomaaliyeed.

Taasi haday dhacdo, waxay sahli doontaa in ay xaq u helaan eheladooda ama Ubadkooda inay dhaxlikaraan jagooyinka qaranka ugu sareeya sida Madaxweynaha ama Ra’iisul Wasaaraha iyo wixii la mid ah.  Haddaba waxaa loo baahan yahay in baarlamaanka uu shaqadiisa dib u bilaabo uuna guto xilkii loo doortay sida dajinta sharciyada dalka, uuna qeexo “Qodobka Dhaxaltooyo Kursi Qaran”.  Siduu doono sharciga ha u qoree waxay daawo u noqon lahayd khilaafaad badan oo hadda jira ama kuwa ku imaan kara habsami u socodka maamulka dalka.